ရန္ ကုန္ၿမိဳ႕၊ မဂၤလာေတာင္ၫႊန္႔ၿမိဳ႕နယ္ရွိ လူမေနေသးေသာ တိုက္ခန္း မ်ားတြင္ ရွိေနသည့္ လင္းႏို႔မ်ားအား သုတ္သင္ရွင္းလင္းမည္ ဆိုသည့္ အေၾကာင္းအရာႏွင့္ ပတ္သက္၍ အခုတေလာ ဝူဟန္ကို႐ိုနာ ဗိုင္းရပ္စ္ (COVID 19) ေၾကာင့္ ျဖစ္လာတဲ့ ေရာဂါဟာဆိုရင္ ကမာၻ႔ႏိုင္ငံေတာ္ေတာ္မ်ားမ်ားမွာ ကူးစက္ေနပါတယ္။

ဒီေရာဂါေၾကာင့္ လူေတြဟာ စိတ္ေျခာက္ျခားေနရပါတယ္။ ဒီေရာဂါဟာ လင္းႏို႔ေၾကာင့္ျဖစ္ရတယ္ ဆိုၿပီးလည္း မီဒီယာေတြက ေၾကျငာေတာ့ ကြၽန္မတို႔ႏိုင္ငံက တာဝန္ရွိသူေတြကလည္း ထိတ္လန္႔စိုးရိမ္ၿပီး ရန္ကုန္ၿမိဳ႕ မဂၤလာေတာင္ၫႊန္႔ၿမိဳ႕နယ္မွာရွိတဲ့ လူမေနေသးတဲ့ တိုက္ခန္းေတြ မွာေနတဲ့ လင္းႏို႔ေတြကို သုတ္သင္ရွင္းလင္းမယ္ဆိုၿပီး DVB ကေၾကျငာသြားပါတယ္။

ကြၽန္မကေတာ့ လင္းႏို႔ေတြကို သုတ္သင္ရွင္းလင္းမယ္ဆိုတဲ့ သတင္းကို ၾကားရမွသာ ထိတ္လန္႔မိပါေတာ့တယ္။ ဘာလို႔လည္းဆိုေတာ့ ရွင္းလင္းမယ့္သူေတြမွာ လင္းႏို႔နဲ႔ပတ္သက္ၿပီး အသိပညာဗဟုသုတ ဘယ္ေလာက္ထိရွိလဲ? ဘယ္လိုနည္းလမ္းေတြသုံးၿပီး ရွင္းလင္းမွာလဲ။ရွင္းလင္းလိုက္ရင္ ေနာက္ဆက္တြဲ ေဂဟစနစ္ကို ဘယ္လိုေတြ ထိခိုက္ႏိုင္လဲဆိုတာေတြကို သိဖို႔လိုပါတယ္။

အခုလို မရွင္းဘဲ ထားလိုက္ရင္ေရာ ကို႐ိုနာဗိုင္းရပ္ေရာဂါျဖစ္လာႏိုင္သလား စသည္ျဖင့္ ေမးခြန္းေတြအမ်ားႀကီးေပၚထြက္လာပါတယ္။

ကြၽန္မကဘာလို႔ ဒီလိုေျပာရသလဲဆိုရင္ ကြၽန္မရဲ႕ ပါရဂူဘြဲ႕ (PhD)ကို လင္းႏို႔သုေတသနလုပ္ၿပီး ေလ့လာခဲ့တာပါ။ လင္းႏို႔သုေတသနကို ၂၀၀၂ ခုႏွစ္မွစၿပီး ယခုအခ်ိန္ထိ စဥ္ဆက္မျပတ္လုပ္ေနတာ ပါ။လင္းႏို႔အေၾကာင္း အနည္းငယ္ေျပာျပပါရေစ။လင္းႏို႔ေတြကို အၾကမ္းအားျဖင့္ ႏွစ္မ်ိဳးခြဲျခားႏိုင္ပါတယ္။ (၁) အသီးစားလင္းႏို႔ ( Fruit Bat)အရပ္ေခၚ လင္းဆြဲႏွင့္ (၂) အင္းဆက္စားလင္းႏို႔ ( Insectivorous Bat) တို႔ျဖစ္ပါတယ္။

သူတို႔ေတြက ညအခ်ိန္မွာ အစာရွာေလ့ရွိၿပီး ေန႔ခင္းဖက္မွာ သူတို႔ေနတဲ့ ေနရာေတြမွာ အနားယူေလ့ရွိပါတယ္။

အသီးစားလင္းႏို႔ေတြက အသီးေတြကို တပင္ၿပီးတပင္ သြားေရာက္စားေလ့ရွိပါတယ္။ သူတို႔က အသီးရဲ႕ အသားေတြကိုသာစားသုံးၿပီး အေစ့ေတြကို မေခ်ဖ်က္ႏိုင္ပါဘူး။ ေနာက္ၿပီး သူတို႔ကပ်ံသန္းအစာရွာေနရင္း မစင္စြန္႔ၾကပါတယ္။ မစင္က်တဲ့ေနရာေတြမွာ မစင္ထဲမွာပါတဲ့ အေစ့ေတြကေန အပင္သစ္ေတြျပန္ ေပါက္ပါတယ္။ ဒါေၾကာင့္ အသီးစားလင္းႏို႔ေတြဟာ သစ္ေတာျပန္လည္ တည္ေဆာက္ျခင္း ( Forest Regeneration) မွာ အေစ့မ်ားကို ျပန္႔က်ဲေပးသူ ( Seed Disperser) အေနနဲ႔ အေရးပါပါတယ္။ ဒါ့အျပင္ အသီးစားလင္းႏို႔ထဲမွာ ဝတ္ရည္စုပ္တဲ့ လင္းႏို႔ေတြလည္း ရွိပါတယ္။ သူတို႔ကလည္း တပင္ၿပီးတပင္ ဝတ္ရည္စုပ္ၿပီး ဝတ္မႈန္ကူးျခင္းလုပ္ငန္းကို လုပ္ေဆာင္ေပးပါတယ္။ ဒါေၾကာင့္ ပန္းပြင့္မ်ားကို ဝတ္မႈန္ကူးေပးသူ ( Pollinator) အေနနဲ႔ အက်ိဳးျပဳပါတယ္။

ဒုတိယတစ္မ်ိဳးျဖစ္တဲ့ အင္းဆက္စားလင္းႏို႔ေတြက စိုက္ခင္းေတြမွာ က်ေရာက္တဲ့ အင္းဆက္ဖ်က္ပိုးေတြ။ ျခင္ေတြကို ညတိုင္းအေကာင္ေရမ်ားစြာ စားသုံးေလ့ရွိပါတယ္။ သူတို႔ရွိျခင္းအားျဖင့္ အင္းဆက္ေတြ။ ျခင္ေတြကို ဓါတုေဆးသုံးၿပီး ႏွိမ္နင္းစရာ မလိုဘဲ သက္ရွိကို သက္ရွိျဖင့္ႏွိမ္နင္းျခင္း (Biological Control) အတြက္ အေရးပါပါတယ္။ ဒါအျပင္ လင္းႏို႔ေခ်းကိုလည္း ေျမၾသဇာအျဖစ္ အသုံးျပဳလို႔ရတဲ့အတြက္ စီးပြါးေရးကိုလည္း အေထာက္အကူျပဳပါတယ္။

ရန္ကုန္ၿမိဳ႕၊ မဂၤလာေတာင္ၫႊန္႔ၿမိဳ႕နယ္။ လူမေနေသးတဲ့တိုက္ခန္းေတြမွာရွိေနတဲ့ လင္းႏို႔ေတြဟာ အင္းဆက္စားလင္းႏို႔ေတြပါ။ ဒီလင္းႏို႔ေတြဟာ ယခင္က ေ႐ႊတိဂုံဘုရား ေစာင္းတန္း မ်က္ႏွာက်က္ေတြမွာ ေနတဲ့ လင္းႏို႔ေတြျဖစ္ႏိုင္ၿပီး ဘုရားေစာင္းတန္းေတြ ျပဳပင္မြမ္းမံမႈေတြေၾကာင့္ အခုလို လူမေနတဲ့ အျခားေနရာေတြကို ေျပာင္းေ႐ႊ႕လာျခင္း ျဖစ္ႏိုင္ပါတယ္။ ဒီလင္းႏို႔ေတြဟာ အုပ္စုတစ္ခုမွာအေကာင္ေရ သန္းခ်ီၿပီး ေနေလ့ရွိပါတယ္။ ဒီလင္းန္ို႔ အုပ္စုမ်ိဳး ကြၽန္မတို႔ျမန္မာႏိုင္ငံရဲ႕ ေနရာေတာ္ေတာ္မ်ားမ်ားမွာရွိပါတယ္။

ကြၽန္မ ေျပာခ်င္တာက လင္းႏို႔ေတြ သူတို႔ဖာသာရွိေနျခင္းက လူေတြကို မထိခိုက္ပါဘူး။ ကြၽန္မဆိုရင္ လင္းႏို႔ေတြကို ကိုယ္တိုင္ ကိုင္တြယ္ၿပီး သုေတသနလုပ္ေနတာ ႏွစ္ေပါင္းမ်ားစြာရွိေနပါၿပီ။ အခုအခ်ိန္ထိ ဒါေတြကိုကိုင္တြယ္လို႔ဆိုၿပီး မည္သည့္ေရာဂါမွ မျဖစ္ပါဘူး။ လင္းႏို႔မွာ ျပင္ပနဲ႔ အတြင္းကပ္ပါးပိုးေတြရွိေပမယ့္ စနစ္တက်ကိုင္တြယ္လွ်င္ ေရာဂါမျဖစ္ပါ။

ဒီလင္းႏို႔အမ်ိဳးအစားေတြက အေကာင္ေရ အမ်ားႀကီး စုေနတဲ့အတြက္ သူတို႔ရဲ႕ ေခ်းေတြကို ေျမၾသဇာျပဳလုပ္ရန္ ကန္ထ႐ိုက္ေပးၿပီး ေရာင္းစားၾကပါတယ္။ ဘားအံ ဘားကမ့္ဂူမွာရွိတဲ့ လင္းႏို႔ေတြကလည္း ဒီအမ်ိဳးအစားေတြပါဘဲ။ ဘားကမ့္႐ြာသားေတြက လင္းႏို႔ေခ်းကို ကန္ထ႐ိုက္ယူၿပီး တဆင့္ျပန္ေရာင္းစားရတာပါ။

အေမရိကန္ႏိုင္ငံ Smithsonian Institute ကေၾကျငာတဲ့ ကို႐ိုနာဗိုင္းရပ္အသစ္ေတြ႕တယ္ဆိုတာ အဲဒီဂူကပါ။ ကြၽန္မက အဲဒီ Smithsonian Institute နဲ႔ Predict- Myanmar အဖြဲ႕ေတြနဲ႔ ပူးေပါင္းၿပီး ဘားအံမွာရွိတဲ့ လင္းႏို႔ဂူေတြကို ၂၀၁၆ ခုႏွစ္က သြားေရာက္ေလ့လာခဲ့ပါတယ္။ ကြၽန္မတို႔အဖြဲ႕ေလ့လာတာကလည္း လင္းႏို႔ေခ်းေတြကို နမူနာေကာက္ယူၿပီး သူ႔မွာပါဝင္တဲ့ ဗိုင္းရပ္ေတြကိုေလ့လာတာပါ။

ကြၽန္မတို႔ အဲဒီကိုမသြားခင္ ကိုယ့္ကိုကိုယ္ ကာကြယ္တဲ့ဝတ္စုံ (PPE) ဝတ္ဖို႔ ရန္ကုန္မွာအရင္ ကြၽန္မတို႔ကို သင္တန္းေပးပါတယ္။ ဂူကို ဝင္ေတာ့လည္း အဲဒီဝတ္စုံနဲ႔ ဝင္ရပါတယ္။ အရင္က ကြၽန္မ ဘယ္ဂူကိုသြားသြား PPE မဝတ္ခဲ့ပါဘူး။ ဟိုေရာက္ေတာ့ ဘားကမ့္႐ြာက လင္းႏို႔ေခ်း ကန္ထ႐ိုက္ကို ေခၚၿပီး ဂူထဲကို ဝင္ေတာ့ ကြၽန္မတို႔ကို ဂူထဲလိုက္ျပေပးတဲ့ အမ်ိဳးသမီးက က ြၽန္မတို႔လိုဝတ္စုံ ဝတ္မထားပါဘူး။ အဲဒါနဲ႔ ႏိုင္ငံျခားသားက အဲဒီအမ်ိဳးသမီးမွာ ဘာေရာဂါရွိလဲ ေမးပါတယ္။ သူ႔မွာလည္း ဘာေရာဂါမွမရွိပါ။ လင္းႏို႔ေခ်းကိုေတာင္ လက္ဗလာနဲ႔က်ဳံးတာပါ။ ႏိုင္ငံျခားသားလည္း အံ့ၾသၿပီး ႐ြာကလူေတြကိုလည္း ဘာေရာဂါျဖစ္လည္းေမး။ အိမ္ေမြးတိရစာၦန္ေတြေသတာရွိလားေမးပါတယ္။ ဘယ္သူမွ ေရာဂါမရွိ။ တိရစာၦန္ ေသတာလည္းမေတြ႕ရေတာ့ သူတို႔အံ့ၾသသြားပါတယ္။

ကြၽန္မဆိုလိုတာက လင္းန္ို႔ေတြရွိေန႐ုံနဲ႔ လူေတြကို မထိခိုက္ႏိုင္ပါဘူး။ သူတို႔ကလည္း လူေတြမရွိတဲ့ေနရာေတြမွာ ေနတာပါ။ အခုျမန္မာႏိုင္ငံမွာ ဗိုင္းရပ္အသစ္ေတြ႕ေပမယ့္ ေရာဂါျဖစ္တယ္ဆိုတာ မေတြ႕ရေသးပါဘူး။ ဒါေၾကာင့္ အရမ္းမစိုးရိမ္ဘဲ လင္းႏို႔နဲ႔ဆက္စပ္လုပ္ကိုင္ေနတဲ့သူေတြ အေနနဲ႔ ကိုယ့္ကိုကိုယ္ ေရာဂါမျဖစ္ေအာင္ အကာအကြယ္ယူၿပီး လုပ္ကိုင္ဖို႔လိုအပ္ပါတယ္။

ဒါ့အျပင္ ဒီဘားကမ့္ဂူထဲက လင္းႏို႔ေတြ ညေနအစာရွာထြက္ခ်ိန္ဆိုရင္ ဂူေဘးမွာ ႏိုင္ငံျခားသားေတြ လင္းႏို႔ထြက္တာကို လာၾကည့္ၾကပါတယ္။ ဒါေၾကာင့္ Tourist attraction တစ္ခုလည္းျဖစ္ၿပီး ကိုယ့္ႏိုင္ငံအတြက္ ႏိုင္ငံျခားဝင္ေငြလည္း တိုးေစပါတယ္။

အခုႏွစ္ ကြၽန္မတို႔ဌာနမွာ လင္းႏို႔ေခ်းထဲက ကပ္ပါးပိုးေတြကို ေလ့လာေနတဲ့ MSc ေက်ာင္းသူ ၂ ေယာက္လည္းရွိပါတယ္။ အခုခ်ိန္မွာ ေရာဂါေတြကျဖစ္ေနေတာ့ သူတို႔လည္း လက္အိတ္တို႔ Mask တို႔ဝတ္ဆင္ၿပီး လင္းႏို႔ေခ်းကို ကိုင္တြယ္ သုေတသနျပဳလုပ္ေနပါတယ္။

လင္းဆြဲေတြဆိုရင္ လူေနအိမ္ဝင္းေတြထဲရွိတဲ့ အပင္ေတြမွာ ေနပါတယ္။ ကြၽန္မ PhD သုေတသနလုပ္တဲ့ လင္းဆြဲေတြဟာ ဘုန္းႀကီးေက်ာင္းဝန္းထဲက အပင္ႀကီးေတြမွာ လြန္ခဲ့တဲ့ႏွစ္ေပါင္း ေလးဆယ္ေလာက္ထဲက ေနတာပါ။ အဲဒီေက်ာင္းဝန္းထဲကလူေတြကို ဘာမွ ထိခိုက္မႈမရွိပါဘူး။

ဒါေၾကာင့္ စိုးရိမ္လြန္ၿပီး လင္းႏို႔ေတြကို သုတ္သင္ရွင္းလင္းလိုက္မယ္ဆိုရင္ ကိုယ့္ႏိုင္ငံရဲ႕သက္ရွိ အရင္းအျမစ္ေတြ ဆုံးရႈံးရၿပီး ေဂဟစနစ္ႀကီးပ်က္စီးၿပီး လူေတြဒုကၡေရာက္ပါလိမ့္မယ္။

အခုတ႐ုတ္ႏိုင္ငံက စတင္ျဖစ္ပြားတဲ့ ျပင္းထန္တဲ့ေရာဂါဟာ ဘယ္လို အေၾကာင္းေတြေၾကာင့္ျဖစ္ ရတယ္ဆိုတာ လူတိုင္း သိၿပီးျဖစ္ပါတယ္။ဒါေၾကာင့္ လူသားေတြကို အက်ိဳးျပဳတဲ့ လင္းႏို႔ေတြ မဖ်က္ဆီးဖို႔ ကြၽန္မအေနနဲ႔ ေမတၱာရပ္ခံအပ္ပါတယ္။

ေလးစားမႈျဖင့္

ေဒါက္တာမိုးမိုးေအာင္၊ တြဲဖက္ပါေမာကၡ၊ သတၱ​ေဗေဒဌာန၊ မႏၲေလးတကၠသိုလ္ (ေလးစားမႈျဖင့္ ခရက္ဒစ္)